افزایش صادرات غلات روسیه به کشورهای آفریقایی در شرایطی ادامه دارد که تشدید ریسکهای امنیتی در دریای سیاه، ضرورت توسعه مسیرهای حملونقل جایگزین را افزایش داده است؛ در این میان، مسیر ایران در چارچوب راهگذر شمال ـ جنوب میتواند در آینده بهعنوان یکی از گزینههای مکمل برای انتقال غلات روسیه به بازارهای شرق آفریقا مطرح شود.
روسیه در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۱ میلیون تن محصولات کشاورزی به کشورهای آفریقایی صادر کرده که بیش از ۱۰.۲ میلیون تن آن گندم بوده است. افزایش ۴۰ درصدی حجم صادرات نسبت به مدت مشابه سال گذشته، اهمیت دسترسی روسیه به مسیرهای امن و پایدار حملونقل را بیش از گذشته برجسته کرده است.
در حال حاضر، حمل دریایی همچنان مسیر اصلی صادرات غلات روسیه محسوب میشود و حدود ۸۸ درصد صادرات غلات این کشور از طریق دریا انجام میشود. بنادر روسیه نیز ظرفیت بالایی برای انتقال غلات دارند و بنادر حوضه آزوف و دریای سیاه بخش مهمی از این زیرساخت را در اختیار دارند.
این مسیر بهویژه برای صادرات به کشورهای شمال آفریقا مانند مصر، الجزایر و لیبی از نظر مسافت و هزینه مزیت قابلتوجهی دارد؛ با این حال، افزایش حملات به کشتیها و زیرساختهای بندری، محدودیتهای تردد در دریای آزوف و آسیب به برخی پایانههای صادراتی، ریسک حمل غلات از این مسیر را افزایش داده است.
آفریقا؛ بازاری فراتر از شمال قاره
افزایش صادرات روسیه به سودان و کنیا نشان میدهد بازار غلات این کشور در آفریقا در حال گسترش به سمت شرق قاره است. مصر، سودان و کنیا در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ در مجموع حدود ۶۵ درصد از صادرات وزنی محصولات کشاورزی روسیه به آفریقا را جذب کردند.
رشد سریع صادرات به کشورهای شرق آفریقا میتواند اهمیت مسیرهای غیرمتکی بر دریای سیاه را افزایش دهد؛ بهویژه در شرایطی که روسیه به دنبال حفظ سهم خود در بازارهای جدید و کاهش آسیبپذیری زنجیره صادراتی است.
ایران؛ گزینه مکمل در مسیر صادرات به شرق آفریقا
در این شرایط، راهگذر شمال ـ جنوب میتواند ظرفیت بالقوهای برای اتصال شبکه حملونقل روسیه به بنادر جنوبی ایران و سپس بازارهای شرق آفریقا ایجاد کند.
مسیر ایران در شرایط فعلی نمیتواند جایگزین کامل مسیر دریای سیاه شود؛ چرا که حمل کالا در این مسیر به جابهجایی چندمرحلهای نیاز دارد و اتصال ریلی رشت ـ آستارا نیز هنوز تکمیل نشده است.
با این حال، توسعه زیرساختهای ریلی و بندری و افزایش ظرفیت شاخه غربی راهگذر شمال ـ جنوب میتواند در آینده امکان انتقال بخشی از صادرات رو به رشد غلات روسیه به بازارهای آفریقایی را فراهم کند.
روسیه، ایران و جمهوری آذربایجان افزایش ظرفیت شاخه غربی راهگذر شمال ـ جنوب به ۱۵ میلیون تن را دنبال میکنند. در صورت تکمیل اتصالهای ریلی و توسعه پایانههای تخصصی غلات، این مسیر میتواند بهعنوان یک مسیر مکمل در کنار دریای سیاه مورد استفاده قرار گیرد.
در مجموع، رشد صادرات گندم روسیه به آفریقا از یک سو فرصت تازهای برای توسعه تجارت غلات ایجاد کرده و از سوی دیگر، ضرورت تنوعبخشی به مسیرهای حملونقل را افزایش داده است؛ مسیری که در آن ایران میتواند در بلندمدت نقش مهمتری در انتقال غلات روسیه به بازارهای شرق آفریقا ایفا کند.
دیدگاهها